Skip to content

Nhân vật lịch sử: Tuệ Trung Thượng Sĩ

Tháng Hai 9, 2017

Núi Yên Tử là một ngọn núi nằm ở ranh giới giữa 2 tỉnh Bắc Giang và Quảng Ninh. Núi này cao, nhưng cũng còn xa so với những ngọn cao nhất ở Việt Nam. Nó nổi tiếng vì được coi là đất Phật, gắn liền với thiền phái Trúc Lâm.

Giáo chủ thứ nhất của phái Trúc Lâm Yên Tử là vua Trần Nhân Tông, đồng thời cũng là một trong những vị vua nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam. Vua Nhân Tông lãnh đạo cả nước đánh bại quân Nguyên, bến Tây Kết giết Toa Đô, sông Bạch Đằng bắt Ô Mã, viết nên hùng ca cho người Việt. Nhà vua sau từ bỏ ngai vàng, tu trên Yên Tử, đi khất thực (xin ăn) đến tận Chiêm Thành, người Chiêm rất mến mộ. Nhưng đạo Phật, và cả Yên tử, đã đến với các vua Trần từ khá lâu trước đó.

Năm 1226, Trần Cảnh (sau này là Trần Thái Tông, vua đầu tiên của nhà Trần, ông của Trần Nhân Tông sau này) là một cậu bé, nhờ có thế lực của ông chú (Trần Thủ Độ) là người cầm quyền chính lúc bấy giờ, được vào hầu trong cung. Nhà vua lúc đó là cô bé Lý Chiêu Hoàng hơn Trần Cảnh một tuổi. Hai đứa bé chơi với nhau rất thân thiết. Chiêu Hoàng, vừa là chị, vừa là nữ hoàng, dĩ nhiên bắt nạt bạn, lúc thì chạy vào đúng đằng sau bóng, lúc thì té nước, lúc thì ném khăn. Một hôm nữ hoàng ném khăn trầu cho Cảnh, cậu bé đỡ được mà thưa “Bệ hạ có tha tội cho thần không? Thần xin vâng mệnh”. Chiêu Hoàng cười, nói: “Tha tội cho ngươi. Nay ngươi đã biết nói khôn đó”. Trần Thủ Độ nhân đó xe duyên cho hai người lấy nhau, rồi Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Cảnh, xuống làm hoàng hậu. Vương triều nhà Trần bắt đầu.

Các sách sử cũ rất ít khi ghi lại cuộc sống gia đình của các bậc vua chúa. Nhưng nhà vua trẻ, được sống với cô bạn của tuổi thơ và nữ hoàng của mình, có thể đã có một thời gian rất hạnh phúc. Năm 1233,  đứa con trai đầu lòng của họ sinh ra, nhưng không sống được lâu. Sau đó Chiều Hoàng không có mang nữa. Trần Thủ Độ, lo lắng cho tương lai của họ Trần, ép nhà vua bỏ vợ mà lấy công chúa Thuận Thiên, vợ Trần Liễu anh ruột nhà vua. Thuận Thiên là chị  của Chiêu Hoàng, lúc đó có mang 3 tháng. Trần Liễu uất ức khởi binh dọc theo sông Hồng lên đánh kinh thành.

Trần Cảnh khi đó 20 tuổi. Chàng trai trẻ, ngôi vị đã tột cùng mà lòng đầy đau khổ, một buổi tối cùng mấy người tuỳ tùng bỏ cung điện đi lên Yên Tử. Đến sáng thì tới nơi, bỏ ngựa mà leo bộ lên núi. Nhà vua gặp sư trụ trì là hoà thượng Pháp Vân, khóc mà nói

-Trẫm còn thơ ấu, đã sớm mất mẹ cha, chơ vơ đứng trên sĩ dân, không có nơi nương tựa. Lại nghĩ rằng sự nghiệp đế vương đời trước hưng phế bất thường, cho nên trẫm mới lên núi, chỉ muốn cầu thành Phật, chứ chẳng muốn tìm gì khác.

Hoà thượng đáp:

-Trong núi vốn không có Phật. Phật ở trong tâm ta. Nếu tâm lắng và trí tuệ xuất hiện, đó chính là Phật. Nếu bệ hạ giác ngộ được tâm ấy thì tức khắc thành Phật ngay tại chỗ, không cần đi tìm cực khổ bên ngoài.

Ngày hôm sau, Trần Thủ Ðộ đem các quan lên núi Yên Tử đón vua về kinh, nhà vua không chịu về. Thủ Độ liền sai người làm luôn hành quán dưới chân núi họp các quan ở đó, không ai về Thăng Long nữa.  Pháp Vân thấy vậy, cầm tay nhà vua mà nói:

-Phàm làm đấng minh quân, thì phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình,  tâm thiên hạ làm tâm của mình. Nay thiên hạ muốn đón bệ hạ không về sao được?

Vua Thái Tông theo Trần Thủ Độ trở về Thăng Long, đem chiến thuyền đóng trên sông mà chặn Trần Liễu. Trần Liễu cô thế, phải giả làm người đánh cá đến gặp em để đầu hàng. Trần Thủ Độ biết tin, đến muốn chém Liễu. Vua Thái Tông dùng thân mình che chở cho anh, Trần Thủ Độ giận, ném thanh gươm xuống sông mà bỏ đi. Trần Liễu thoát chết, nhưng thủ hạ đi theo mấy nghìn người đều bị giết cả. Sau Trần Liễu được phong ấp ở An Sinh (An Sinh Vương), tìm hào kiệt trong thiên hạ về dạy dỗ người con trai là Quốc Tuấn để báo thù.

Vua Thái Tông về kinh đô, có thời gian rảnh rỗi đều chuyên tâm vào việc học kinh, đến cuối đời đã thành một học giả uyên bác. Truyền thống nghiên cứu Phật học của các vua triều Trần bắt đầu từ vị vua đầu tiên. Thế nhưng, từ việc Thái Tông đến với Phật giáo như một cách giải cứu nỗi đau khổ nội tâm, đến việc Nhân Tông  đến với Phật giáo với tư cách một giáo chủ, cũng như từ mối thù sinh tử của An Sinh Vương đến sự hoà hợp giữa hai họ nhà Trần dưới thời Hưng Đạo Vương  (Trần Quốc Tuấn)  có một gạch nối rất quan trọng.

Tuệ Trung  là tên hiệu của Trần Tung, con cả của Trần Liễu (tức anh của Hưng Đạo Vương và hoàng hậu Thiên Cảm sau này). Lớn lên được cử trấn  giữ đất Hồng Lộ (Hải Dương bây giờ). Trong chiến dịch giải phóng Thăng Long, ông cùng Hưng Đạo Vương đem 2 vạn người đánh bại tướng nhà Nguyên là vạn hộ Lưu Thế Anh. Sau chiến tranh ông được thăng tiết độ sứ Thái Bình, nhưng chẳng bao lâu từ chức, lui về thực ấp mà tu niệm.

Tuệ Trung  khí lượng thâm trầm, phong thần nhàn nhã, bản tính thuần hậu, như người sinh ra để học đạo vậy. Các người tu hành đương thời đều kính trọng đạo học và tư duy của ông. Thượng sĩ (có nghĩa như Bồ tát) là cách vua Thánh Tông (cha của Nhân Tông) gọi ông. Vua Thánh Tông cưới em gái của Tuệ Trung (hoàng hậu Thánh Cảm), cũng là người tu hành, coi Tuệ Trung như sư huynh. Vua Nhân Tông (con Thánh Tông) sau theo học ông rất nhiều.

Tuệ Trung không coi trọng hình thức, không lên chùa mà tu tại gia. Một hôm hoàng hâu mời ông vào  cung ăn tiệc. Trên bàn có những món mặn và món chay, ông đã gắp thức ăn một cách không phân biệt. Hoàng hậu hỏi: “Anh tu thiền mà ăn thịt cá thì làm sao mà thành Phật được?” Ông cười đáp: “Phật là Phật, anh là anh; anh không cần thành Phật. Phật không cần thành anh”. Nhân Tông lúc đó còn là cậu bé, ghi nhớ việc ấy. Đến khi trưởng thành, giả bộ ngây thơ hỏi  thầy

-Bạch thượng sĩ, chúng sinh quen cái nghiệp ăn thịt uống rựơu thì làm thế nào mà thoát khỏi tội báo ?

Tuệ Trung  trả lời

-Nếu có người đang đứng xây lưng lại, thình lình vua đi qua sau lưng, người ấy không biết, cầm một vật gì ném nhằm vua. Thử hỏi: người ấy có sợ không, ông vua có giận không? Nên biết hai việc ấy không dính líu gì với nhau vậy.

Tuệ Trung biết là Nhân Tông còn thắc mắc, liền đọc bài kệ

Có loài thì ăn cỏ.
Có loài thì ăn thịt
Xuân về thảo mộc sinh
Tìm đâu thấy tội phúc?

Nhân Tông băn khoăn

-Như vậy thì công phu giữ giới trong sạch không chút xao lãng là để làm gì?

Tuệ Trung cười không đáp. Vua cố nài. Tuệ Trung đọc bai kệ

Trì giới và nhẫn nhục
Thêm tội chẳng thêm phúc
Muốn siêu việt tội phúc
Ðừng trì giới nhẫn nhục.
Trì giới và nhẫn nhục, là căn bản tu luyện của nhà Phật. Tuệ Trung không có ý phá giới, nhưng muốn chỉ ra rằng sự phân biệt giữa tội và phúc,  giữa trì giới và phá giới là một trở lực lớn trong việc giác ngôn.  Ông chủ trương trì giới  mà không kẹt vào ý niệm mình đang trì giới.   Theo ông đây mới là con đường đến sự giải thoát.  Ông  tin vào sự hướng thiện,  chống lại các thành kiến. Một hôm vua Nhân Tông hỏi về tông chỉ thiền phái của Tuệ Trung.  Ông  đáp:

-Hãy quay về tự thân mà tìm lấy tông chỉ ấy, không thể đạt được từ ai khác.

Khi ốm nặng,  Tuệ Trung không nằm trong phòng riêng mà cho kê giường nằm ở  thiền đường.  Thê thiếp kêu khóc  ầm ỹ.  Thiền sư mở mắt ngồi dậy, bảo lấy nước rửa tay súc miệng rồi quở nhẹ rằng: “Sống chết là lẽ thường nhiên, sao lại buồn thảm luyến tiếc để cho chân tính ta náo động?”. Sau đó mất, thọ 61 tuổi.

Vua Nhân Tông  tôn Tuệ Trung làm thầy, mặc dầu ông cũng không truyền y bát theo lối cổ điển. Các tác phẩm của Tuệ Trung ý nghĩa sâu xa, chú trọng việc giác ngộ qua chân tâm, học giả đời sau phân tích rất nhiều. Tư tưởng của ông ảnh hường mạnh mẽ lên thiền Trúc Lâm; Pháp Loa (tổ sư thứ hai của Trúc Lâm) viết  về ông

Gang ròng nhồi lại
Sắt ống đúc thành
Thước trời  đất
Gió mát trăng thanh.

Vĩ thanh: Núi Yên Tử từ lâu đã là thắng cảnh nổi tiếng, phong cảnh tao nhã.  Từ khi có cáp treo, đến mùa lễ, người lên núi  có ngày kể hàng vạn, khí thế dời sông bạt núi. Giặc Nguyên có đến, chắc cũng phải sợ.   Báo chí đăng tin, nhiều vị tu hành đời nay, không biết có phải theo phong thái  người xưa, ăn mặn khá dữ, ngoài ra nhắn tin lại cũng rất nhanh.

Advertisements

From → Chưa được phân loại

11 phản hồi
  1. Bài kệ cuối đã tổng kết thành tựu khoa học của nước ta cho đến thời điểm ấy. Đầu tiên là biết làm hợp kim (gang), sau là luyện được phôi thép (sắt ống), toán học ứng dụng đã phát triển và đi vào đời sống (thước) và bắt đầu quan tâm đến năng lượng tái tạo (gió).

    Từ đây, có thể thấy câu sau cần phải sửa cho hợp tinh thần khoa học hồi đó: Thiền sư mở mắt ngồi dậy, bảo lấy nước rửa tay súc miệng rồi quở nhẹ rằng. Sửa thành, rửa tay bằng nước chanh, súc miệng nước muối, rồi quở nhẹ.

  2. Sửa thành, rửa tay bằng nước chanh, súc miệng nước muối, rồi quở nhẹ.

  3. thilan permalink

    GS chắc là mới đi du xuân ở núi Yên Tử về ạ? Nên bài viết của ngài thoảng mùi thiền 🙂 Thời Lý chuyển sang Trần này cũng có thể so sánh được với thời của chúng ta ngày nay, gợi cho em nhiều suy nghĩ.

    Trước tiên là về chuyện tình của bà Lý Chiêu Hoàng, thì sử sách chép không nhiều, văn chương cũng chẳng có, nhưng cũng có thể suy luận được, với rất nhiều giả thuyết. Giả thuyết của em là, mẹ bà ấy là bà Trần Thị Dung lừng danh về nhan sắc cũng như là trí tuệ, bố là Hoàng thái tử nhà Lý chắc hẳn cũng tài hoa tao nhã chứ không phải tầm thường, như vậy ta có thể đoán là các công chúa của họ hẳn phải rất xinh đẹp đáng yêu. Và như GS nói, với Trần Thái Tông là bạn chơi với nhau từ bé nên ắt hẳn là tình cảm cũng phải đặc biệt quyến luyến. Em đọc một bài khác về bà Lý Chiêu Hoàng thấy nói là một năm sau khi vua chết thì bà ấy cũng qua đời (nghe đồn rằng là nhảy xuống đầm tự tử, tức là lấy ông Lê Phụ Trần rồi mà vẫn không quên ông Trần Cảnh). Xem ra chuyện tình còn bi thảm hơn cả Roméo và Juliette. Đời nàng là cả một câu chuyện tình yêu (có thể là ảo tưởng, vì lấy được nhau rồi có khi sau này lại chán nhau gần chết !)

  4. thilan permalink

    Bây giờ em trở lại câu chuyện nhà Lý suy tàn và nhà Trần hưng thịnh. Em có rất nhiều thiện cảm với vua Lý Huệ Tông vì ông ấy có vẻ giàu tình cảm và đối xử tốt với phụ nữ 🙂 Thời Lý cũng đã từng rất hưng thịnh nên văn hóa phát triển, hoàng tử được nuôi dạy tốt nhưng có phần yếu đuối. Có bài cũng nói là dân chúng vẫn rất yêu quý ổng, và nếu là em thì em cũng thích một vị vua cao quý tao nhã như vậy hơn là cái lão Trần Thủ Độ mọi rợ ghê tởm. Nhưng mà có một cái điều gì đó nó khiến cho là những người hiền lành tình cảm như vậy lại phải chịu số phận bi thảm, còn những kẻ hung dữ độc ác thì lại rất thành công. Liệu điều đó có nghĩa là nhân loại nói chung ưa những kẻ độc ác và dữ tợn hơn là những người văn minh tử tế không? Nếu câu trả lời là đúng, thì thôi kệ các vị cứ sống với quân dã man, vì các vị thích như thế cơ mà? Nếu câu trả lời là không, thì điều đó có nghĩa là chúng ta đã làm một cái điều gì đấy sai, mà nó khiến cho người hiền thì không được bảo vệ, mà kẻ ác thì lại lên ngôi.

  5. thilan permalink

    Bây giờ em thử suy nghĩ xem ông Lý Huệ Tông đã sai ở chỗ nào, khiến cho cả nhà Lý sụp đổ và bị tàn sát. Em đoán là nhà Lý sau mấy trăm năm cai trị, chắc cũng phải tham nhũng dữ lắm, nếu bộ máy cai trị toàn là người họ nhà Lý, tham lam lười biếng dốt nát vì toàn ăn trên ngồi chốc thiên hạ, thì cứ cho là vua có tốt đến mấy thì cũng không thể nào điều khiển họ được, xã hội dân chúng chắc là phải rất loạn lạc khổ sở. Tình hình này liệu có giống với tình hình của chúng ta hiện nay, sau mấy chục năm Đảng Cộng Sản lãnh đạo độc quyền và dần dần trở nên tham nhũng không? Bây giờ mà lại có một lão Trần Thủ Độ khác xuất hiện thì rất có thể là lịch sử sẽ được lặp lại.

  6. thilan permalink

    Em thì em cho là ông Huệ Tông làm sai hai điều, một điều là trên phương diện cá nhân (nói như GS NBC là ổng muốn nhiều thứ một lúc mà cái nọ nó lại mâu thuẫn với cái kia 😀 ), điều kia là trên phương diện xã hôi. Nhưng mà em chưa nói ngay, chờ cho mọi người đoán thử đã ! 🙂 Một trong hai điều ấy là ông Trần Thủ Độ làm đúng đấy. Vậy mai mốt em nói tiếp nghen ! Xin cảm ơn GS vì bài viết hay quá !

  7. thilan permalink

    Dạ em xin nói tiếp ông Lý Huệ Tông đã làm điều gì sai mà Trần Thủ Độ lại làm đúng. Lúc đầu em cũng chỉ nghĩ lão TTĐ vì độc ác mà nắm được quyền bính thôi, nhưng khi em thấy nói là ổng đã cho tổ chức kỳ thi tuyển Tiến sĩ đầu tiên (trong dân chúng) để tuyển chọn người tài ra làm quan, thì em nghĩ là ông Huệ Tông hết thời thật rồi, ông ấy không còn cơ may nào cả. Lẽ ra ổng đã phải làm như vậy, thì sẽ trị được tham nhũng đấy, và giữ được vương triều nhà Lý. (Bác Phú Trọng ơi, cho nên nếu mà bác không mau mau cải tổ phát triển được giáo dục để tuyển được người tài vào làm lãnh đạo, thì ĐCS của bác nguy đấy ! Bác phải miễn học phí và trao học bổng cho sinh viên Sư phạm đi !)

  8. thilan permalink

    (Tưởng nhớ Lý Huệ Tông)

    Một đóa hoa thì phải từng trải nhiều nguy hiểm
    Bị chà đạp dưới chân, hoặc gió lùa phai sắc
    Ánh nắng mặt trời làm cháy rụi hoặc thiêu đốt
    Bị thú vật ngốn ngấu, rụng cánh giữa tuổi xanh.

    Ngày dài của chúng ta hòa lẫn tiếc nuối và nỗi sợ
    Tựa như một đóa hoa, khi đóa hoa hé nở,
    Rụng xuống như đóa hoa, khi đóa hoa héo tàn
    Dày vò bởi nhiệt tâm, hệt như bởi lạnh lẽo.

    Không chất nặng chì sắt, mà chở đầy táo thơm
    Con tàu lướt đi, như chuỗi ngày nhân gian
    Nhẹ nhàng, không nặng nề, biến hóa và vô thường

    Chỉ để lại phía sau được chút ít tiếng tăm
    Mùi hương thoang thoảng như trái cây hấp thụ
    Tỏa ra nhè nhẹ từ trái tim con người.

    À beaucoup de danger est sujette la fleur,
    Ou l’on la foule aux pieds ou les vents la ternissent,
    Les rayons du soleil la brûlent et rôtissent,
    La bête la dévore, et s’effeuille en verdeur :

    Nos jours entremêlés de regret et de pleur
    À la fleur comparés comme la fleur fleurissent,
    Tombent comme la fleur, comme la fleur périssent,
    Autant comme du froid tourmentés de l’ardeur.

    Non de fer ni de plomb, mais d’odorantes pommes
    Le vaisseau va chargé, ainsi les jours des hommes
    Sont légers, non pesants, variables et vains,

    Qui, laissant après eux d’un peu de renommée
    L’odeur en moins de rien comme fruit consommée,
    Passent légèrement hors du coeur des humains.
    J.-B. Chassignet

  9. thilan permalink

    Hihi, GS và các bạn đã nghĩ ra ông Lý Huệ Tông có gì sai trên phương diện cá nhân chưa ạ? Em xin nói tiếp.

    Đấy là ổng không được phụ nữ yêu ! Thật là kỳ lạ có phải không ạ? Một chàng Hoàng thái tử tao nhã tuyệt vời như thế? Có thể là phụ nữ thời ấy (và phụ nữ nói chung) không yêu những chàng thanh lịch mà chỉ ưa bọn bặm trợn, thô lậu, vô cảm chăng? Em thì có một cái giả thuyết khác, nhưng mà nói về tình yêu thì em hơi mắc cỡ, sợ gây hiểu lầm, mà nói mãi một mình em cũng chán rồi (gợi ý : trong cuốn Emile, quyển bốn, Rousseau có một cái định nghĩa về tình yêu !)

  10. thilan permalink

    Hehe, bây giờ em chứng minh cái giả thuyết của em. Trước tiên là ông ấy không được mẹ yêu, cái bà Đàm Thái hậu gớm ghiếc ấy, con trai của bả có một cô người yêu mà nó yêu say đắm, thế mà bả tìm đủ mọi cách quyết giết cổ bằng được ! Còn bà Hoàng hậu Trần Thị Dung vợ ông ấy, mặc dù lịch sử nói về bả với nhiều lời lẽ hay tốt, có vẻ là người tử tế, nhưng cái điều nó đập vào mắt tất cả mọi người là bà ấy không yêu chồng ! (Có thể là một nàng Thái Bình xinh đẹp to khỏe sexy thì thích một anh bặm trợn như anh Trần Thủ Độ hoặc là anh Đỗ Nam Trung hơn chăng?)

  11. thilan permalink

    Cơ hội duy nhất của ông ấy để được phụ nữ yêu chính là cô công chúa út Lý Chiêu Hoàng của ổng. Tiếc rằng ông ấy đã tự tử (đúng hơn là bị giết thì có !) chết sớm quá, để cô con gái nhỏ bơ vơ tội nghiệp, chứ nếu ông ấy cố gắng cầm cự chỉ thêm một hai năm nữa thôi, để cô ấy lớn hơn, thì cô ấy có thể bảo vệ được cha mình đấy ! Bởi vì em nghĩ rằng tình yêu của người phụ nữ là điều duy nhất làm nên giá trị của cô ấy, và giá trị của một người đàn ông là được phụ nữ yêu 🙂 Các bạn đồng tính sẽ hỏi : thế còn chúng tôi thì sao? Câu trả lời là, tùy theo việc các bạn ấy tự coi mình là nam hay là nữ 🙂

    Em xin hết, cảm ơn GS và các bạn đã lắng nghe !

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: