Skip to content

Làm dự án

Bài này là tiếp theo chuyện “Xuất bản”“Trích dẫn”, với mục đích giới thiệu công việc của các nhà khoa học. (Đang tạp chí Tia sáng số Tết con Khỉ 2016.)

NSF (National Science Foundation) là quỹ khoa học quốc gia của Mỹ. Nó được thành lập năm 1950, với mục đích là tài trợ các nhà khoa học tại Mỹ trong các nghiên cứu độc lập của họ. Hiện tại số tiền tài trợ hàng năm chừng 7 tỷ USD, trong đó hơn 80% là vào thẳng các dự án (grants) từ các trường đại học và viện nghiên cứu.

Đối với các giáo sư ở Mỹ, nộp dự án cho NSF (hay một số tố chức tương tự có qui mô nhỏ hơn) là việc  ích nước lợi nhà. Lợi nhà là một khi dự án  được chấp nhân tài trợ, nhà khoa học được thêm một hai tháng tiền lương, được tiền để tài trợ cho sinh viên, mua trang thiết bị và  đi  hội nghị. Hơn nữa, trường đại học được hưởng trực tiếp một khoản rất lớn từ tiền dự án của các giáo sư. Tuỳ từng ngành, số tiền này có thể lên đến 30% tới 50% (hay hơn nữa) giá trị của dự án.  Vì vây, các trường lớn có hẳn một đội nhân viên cứ đến mùa dự án là giục dã các giáo sư cho khỏi quên, và giúp họ nộp hồ sơ đúng thời hạn. Giáo sư có nhiều dự án  được tài trợ thường được trường đại học ưu ái. Ngoài danh tiếng và giá trị khoa học ra,  trong không ít trường hợp, số tiền trường thu  từ các dự án nhiều hơn lương của các giáo sư này rất nhiều. Bởi vậy, có nhiều dự án thành công là một yếu tố quyết định trong việc tuyển chọn hay thăng tiến ở các trường đại học. Nó cũng ảnh hưởng đến uy tín của nhà nghiên cứu trong con mắt đồng nghiệp.

Dự án quan trọng vậy, nên việc nộp và xét dự án khá kỳ công. Trong ngành toán,  cách đây chừng 15 năm, số người được duyệt chừng 1/3 số người nộp, hiện tại con số này chỉ còn 1/5,  tính cạnh tranh rất cao. Mỗi dự án thường có thời hạn ba năm, đôi khi trong một số trường hợp đặc biệt có thể dài hơn.

Phần nội dung của dự án có độ dài tối đa 15 trang, phần lớn người viết dùng hết giới hạn này, cộng thêm phần trích dẫn  từ 50 đến 150 bài báo. Nội dung phải đặt được các yêu cầu sau:

(0) Tóm tắt nội dung và thành tựu của dự án vừa hoàn thành (nếu có).

(1) Nêu các vấn đề sẽ được nghiên cứu một cách mạch lạc.

(2) Giải thích tại sao các vấn đề này lại hay và quan trọng.

(3) Các phuơng pháp và ý tưởng đã được dùng để tấn công vấn đề này hay các vấn đề tương tự. Mặt mạnh và hạn chế của các phương pháp này.

(4) Đề cập được một số phương pháp hay ý tưởng mới.

(5) Ứng dụng và đào tạo.

Một số khó khăn của  việc viết dự án:

(A) Chọn vấn đề. Nếu vần đề  tầm thường, không được nhiều người quan tâm, thường rất khó được chấp nhận. Vấn đề mà về cơ bản đã được giải quyết rồi, dự án chỉ làm thêm một số bước kỹ thuật thường cũng không được ủng hộ. Nhưng nếu vần đề nổi tiếng quá, rất dễ bị đặt câu hỏi “nhưng anh/chị ấy đã bao giờ giải quyết được các vấn đề lớn tương tự chưa ?”

(B) Cách diễn giải.  Dự án phải được viết  rất mạch lạc, dễ hiểu.  Mấu chốt ở đây là ban duyệt dự án sẽ gồm chừng 10-15 thành viên, và nếu may mắn chỉ có một hai người cùng chuyện ngành hẹp với bạn thôi. Nếu người đọc  không hiểu thì đó là lỗi của người viết. Bạn có thể vùng vằng “ngôn ngữ toán học  của tôi cao quá, uỷ ban không hiểu”, đó là việc của bạn, còn việc uỷ ban không duyệt thì đó là việc của họ.

(C) Hiệu quả trong ứng dụng và đào tạo. Ở các trường đại học, nghiên cứu đi liền với giảng dạy, nên dự án cần chỉ ra tác dụng của việc nghiên cứu trong lĩnh vực này. Điều này một phần nào bắt buộc các gíao sư mang những kiến thức mới nhất đến cho sinh viên.  Trong thời gian gần đây, hiệu quả ứng dụng của công trình, ngay cả trong những lĩnh vực được coi là lý thuyết như toán cũng rất  được coi trọng.

 

Viết một dự án kỹ  lưỡng rất tốn thời gian. Ngay cả những nhà nghiên cứu hạng nhất, khi viết dự án, cũng thường mất đến cả tháng. Tuy nhiên, một tháng đó cũng rất có lợi cho họ, ở chỗ họ có thời gian cân nhắc kỹ càng các đề tài, đề tài nào khả thi, đề tài nào có thể làm với ai, đề nào nào thích hợp với sinh viên nào. Vô hình chung, nó tạo  ra một kế hoạch  làm việc khá cụ thể cho tương lai.

Như đã nói ở trên, việc xét dự án thông qua các uỷ ban ngành (panel). Các uỷ ban ngành do NSF chọn ra, thường có từ 10-15 người và thay đổi hàng năm. Một ngành khoa học lớn (như Toán hay Vật Lý) có thể có tới cả chục uỷ ban ngành cho các hướng nghiên cứu khác nhau (chẳng hạn có các uỷ bang riêng biệt cho đại số, xác suất, hình học).  Uỷ ban thường họp vào cuối năm, là mùa bận rộn của NSF.  Các thành viên đến trụ sở NSF ở Arlington, một thị trấn ngoại vi thủ đô Washington, họp kín chừng 3 ngày liền. Để bảo đảm tính công bằng, NSF có những nguyên tắc   chặt chẽ, chẳng hạn khi thảo luận dự án của giáo sư A, tất cả những thành viên có  liên hệ với A (như người cùng trường, thầy giáo hay học sinh cũ, hay người cùng nghiên cứu trong vòng 4 năm) không được tham gia vào cuộc thảo luận và không được bỏ phiếu. (Đơn giản là họ bị mời ra ngoài hành lang.) Những nhà nghiên cứu trẻ, đang bắt đầu sự nghiệp khoa học, thường có một số ưu thế trong bước xét duyệt. Ngoải ra, còn có những loại dự án chỉ dành cho những người trẻ tuổi, đôi khi dưới dạng một giải thưởng (như NSF Career Arward).

Gần đây, chúng ta có quỹ Nafosted (National Foundation for Science and Technology), với mục đích tương đồng với NSF. Đây là một bước tiến rất quan trọng, đáng khích lệ,  trong việc đẩy mạnh phát triển nghiên cứu tại Việt Nam.   Dĩ nhiên, do chênh lệch giữa  hai nước, số tiền giành cho mỗi dự án ở Việt Nam (về giá trị tuyệt đối) không thể so với Mỹ. Nhưng nếu tính  tương đối (dựa theo thu nhập trung bình) thì sự trợ giúp của Nafosted rất có giá trị.

Về cơ bản, hai quỹ hoạt động khá giống nhau. Nhưng ở một số bước, có sự khác biệt.  Môt số lần tôi được mời phản biện cho các dự án Nafosted, thì thấy nội dung viết rất sơ sài. Các dự án đều  hết sức ngắn, từ 1 đến 2 trang,  đọc rất khó hiểu, hay đôi khi không có gì để hiểu hay thảo luận cả. Không biết tình hình được cải thiện chưa nhưng không thể biết những  dự án như vậy  sẽ được thông qua hay bác bỏ trên cơ sở gì.

Thành công của dự án, đôi khi được xét trên số bài đăng ở tạp chí ISI. Tiêu chí này hơi khiên cưỡng, vì nhiều tạp chí ISI giá trị khoa học rất kém. Vì vậy chỉ đếm số bài có thể dẫn đến việc phấn đấu đạt chuẩn một cách hình thức. Một bài báo nếu đã đăng trong vòng 3-5 năm mà không có ai sử dụng hay trích dẫn, thì dù đăng ở tạp chí nào, giá trị khoa học của nó cũng rất đáng hồ nghi.

Việc phải hoàn lại (một phần)  tiền trong trường hợp không thành công, có thể  làm người nghiên cứu, nhất là các nhà nghiên cứu trẻ chưa có kinh nghiệm, rất do dự khi nộp dự án, và vô tình tạo ra quyền lực cho những người nghiệm thu dự án. Thông qua dự án là chấp nhận đầu tư vào nhà khoa học, và đầu tư thì ở đâu cũng có thể có rủi to. Ở NSF, một dự án không thành công đơn giản sẽ làm cho các dự án tiếp theo rất khó được chấp thuận. Đó là một cái giá rất nặng buộc các nhà nghiên cứu phải toàn tâm toàn ý với dự án của mình.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Giáo sư phiêu lưu ký: Cancun (2)

Ở Cancun, có nhiều du khách ở khách sạn loại trọn gói.

Khách sạn trọn gói bao gồm cả chỗ ở, ăn, uống, giải trí. Đại loại là bạn trả một khoản tiền, thì đến nơi có phòng ở, trong khách sạn phục vụ đánh chén cả ngày, từ 7 giờ sáng đến 11 giờ đêm.  Ban ngày thì có hoạt náo viên tổ chức trò chơi, thi đấu thể thao, tối đến thì có show ca hát, ảo thuật. Nó thích hợp với các gia đình bố mẹ đi với con cái, nhất là cái khoảng ăn uống.

Đã đến lúc ta phải cay đắng mà tự nhủ thầm là mình đã vào cái  tuổi nửa già nửa trẻ. Già là vì khi  bạn  ra ngồi bể bơi, nghe các nam thanh nữ tú tán chuyện, được dăm mười phút bạn hoài nghi “sao chúng nó lại có thể nói những cái chuyện tầm phào đến như thế nhỉ ?” Bạn đã quên khuấy hai việc. Thứ nhất là mục tiêu cuối cùng của những câu chuyện bể bơi này không phải để viết lại lịch sử Trung Đông hay tìm ra hướng đi mới cho  kinh tế Nhật Bản. Thứ hai, cách đây 20-25 năm, những chuyện bạn đã nói cũng đáng chán đến phát ngượng lên.  Giá thử có ai ghi âm lại, thì chắc chắn chỉ còn một cách là  đổ cho âm mưu phá hoại của các thế lực thù địch.  Còn trẻ là vì bạn  luôn luôn được nhắc nhở rằng là vẫn còn rất nhiều năm để trả học phí cho các ông/bà con, để chúng đi học, và  để trong kỳ nghỉ đông chúng có thể  ra bể bơi tán phét những câu chuyện dở òm mà bạn đang phải nghe.

Ở cái độ tuổi dở hơi này, nhu cầu ăn uống tự nhiên trở nên tế nhị. Nửa già bảo bạn là không thể ăn nhiều ăn tạp như ngày xưa được nữa, còn nửa còn trẻ kia vớt vát thúc đẩy bạn hãy thử những món ăn mới lạ. Giải pháp, như ta đã biết, là  cần đến những nhà hàng đặc sản, ăn ít nhưng mà tinh, mà đặc biệt, Tây gọi là  “fine dining”.

Một buổi tối fine dining thường diễn ra như sau. Bạn  ăn mặc đẹp, đến một nhà hàng không nhỏ quá mà cũng không lớn quá. Nến lung linh, khăn bàn trắng muốt cùng một số lượng thìa dĩa đủ dùng cho một gia đình bốn người. Bạn ngồi xuống, hầu bàn cung kính đem thực đơn dầy cộp ra, món nào món ấy toàn những tên dài ngoằng mà nửa số từ bạn chưa nhìn thấy bao giờ. Với một cử chỉ sành điệu, bạn ra dáng suy tư rồi chỉ vào món có tên dài nhất, mà nếu để hiểu một cách đầy đủ  các thành phần trong nó, khách cần biết ít nhất hai ngôn ngữ có gốc latin, và sở hữu một bằng master về thực động vật học. Thật tình là trong cái đống từ loằng ngoằng đó, bạn chỉ hiểu có “organic” thôi. Organic, thì hẳn phải ngon và tốt. Vả lại, căn cứ theo giá tiền, nếu món này không ngon và tốt, thì chủ quán rất xứng đáng bị treo cổ.

Hầu bàn nghiêng mình, nhìn bạn lần nữa, như có ý thán phục vị khách lịch lãm, rồi đi thằng vào trong. Bạn đắm mình trong tiêng nhạc êm dịu và  vị thơm nhè nhẹ toả ra từ bếp. Chừng nửa tiếng sau, hầu bàn mặt mày hoan hỉ, trịnh trọng đặt xuống bàn một chiếc đĩa sứ, hoa văn thanh nhã. Một bên nửa đĩa có mấy cọng mỳ vàng óng, cùng một mớ rau củ rườm rà, mà như nói ở trên, nếu không có kiến thức sau đại học  về thực động vật học, thì tốt nhât không nên hỏi chúng là gì. Nửa bên kia đĩa, có hai loại nước sốt, một xanh lơ, một đỏ mận. Ở giữa nước sôt, mỗi bên một màu, là hai chú ốc sên to kếch, trong đó có một chú trông còn  đang ngọ nguậy, như cố níu kéo lấy những milimet cuối cùng của cuộc sống. Nếu không có con mắt nghiêm nghị của anh hầu bàn như đang nhìn theo bạn, thì bạn đã đặt béng con ốc sên tội nghiệp đó xuống sàn cho nó muốn bò đi đâu thì bò….

Vì ăn uống oái oăm như vậy, nên ngồi chung với trẻ con là rất khó, vì chúng không thích ốc sên. Chúng thích những món mà chỉ số calo làm cho bạn phát ngất. Bởi vậy, khách sạn trọn gói là một giải pháp khá trọn vẹn cho tất cả các bên, ai thích ăn gì thì ăn, tự đi mà lấy. Khách sạn lúc nào cũng mở một lúc 3 phòng ăn, cho đủ loại yêu cầu. Tuti chỉ ăn pizza cho nhanh rồi chạy biến ra biển, sau một tuần, cu cậu  đen ngòm và gầy đi trông thấy. Được cái đi đâu cũng có dăm ba đàn em, chắc là gốc Tàu, đi theo điếu đóm, chắc hẳn do cu cậu cao nhất hội.  Biển mùa này vẫn ấm, nhưng sóng rất mạnh, các chị béo, hiển nhiên đến từ nước Mỹ, cũng bị đánh sấp ngửa.

 

Trong khách sạn đáng kính phục nhất là đội ngũ hoạt náo viên. Toàn các thanh niên cỡ 20-30 tuổi, tiếng Anh rất trôi trảy.  8 giờ sáng đã thấy họ hướng dẫn tập thể dục và yoga cho các bà các cô dậy sớm. Từ 11 giờ trưa đến 3 giờ chiều là đủ các trò chơi ở bể bơi. Sau 4 giờ là thể thao. Đến tối, hôm nào không có các đội ca nhạc chuyên nghiệp đến biểu diễn, thì họ tự nghĩ ra vài tiết mục, tuy cây nhà lá vườn nhưng cũng xôm trò. 10 giờ đêm còn có một đội dẫn những ai thích disco đi nhảy trong thành phố. Và suốt mười mấy tiếng đồng hồ đó, lúc nào trên miệng họ cũng nở một nụ cười.

 

Giáo sư phiêu lưu ký: Cancun (I)

Cancun là thành phố nghỉ mát của Mexico, cách Miami độ hơn một giờ bay về phía Tây Nam.

Cancun gồm hai phần, phần dành cho du khách (chủ yếu từ Mỹ), và phần người Mexico sinh sống.

Phần du khách là một dải đất dọc biển, cả hai bên đều có nước, dài chừng 20km. 30 năm trước, cả khu này vẫn còn là một khoảng rừng mênh mông. Hiện thì một bên gồm toàn các khách sạn, resort, chỗ mua sắm, bên kia là sân gòlf và công viên.  Cả 20km đó chỉ có một bãi tắm công cộng dành cho dan thành phố, còn lại là các bãi riêng của khách sạn. Người Mexico không sống ở đây, họ đi xe bus vào đi làm, tối đi về. Sáng chừng 8 giờ dậy đi bộ, du khách phần đông còn ngủ cả, chỉ có người làm ở các khách sạn đổi ca, kẻ đến người đi. Một  vài chiếc xe hơi đỗ ngay cổng các khách sạn, chủ xe mở hòm xe, đầy thịt nướng bánh mì, bán ngay tại chỗ cho nhưng người bắt đầu vào ca sáng.

Trong khu du lịch, du khách không cần dổi tiền, dùng ngay dollar cũng được. Cửa hàng thì có từ Starbuck cho tới 7/11, nghĩa là đủ cả. Chỉ khi ra khỏi cái 20km này, Mexico mới thực sự bắt đầu.

Phương tiện giao thông khá tiện lợi ở Cancun là xe bus. 10 peso (17 peso=1 USD) một vé, đi đến đâu cũng được. Ra khỏi khu khách sạn, quang cảnh khác ngay. Nhà trong thành phố chủ yếu là hai tầng, sơn trắng, thành hàng lối nhưng cũng chẳng cái nào giống cái nào.  Xe bus đi đến một khu chợ, market 28, rồi dừng lại không đi tiếp nữa. Chợ chủ yếu bán đồ cho du khách, mặc cả thoải mái, theo phong cách Hàng Ngang Hàng Đào. Trong chợ nhiều hàng ăn. Phía trong là  loại trông sạch sẽ, có thực đơn in đẹp, chủ yếu cho người trung lưu trong thành phố và khách,  ở ngoài là  quán vỉa hè, 1 dollar một suẩt thịt nướng. Du khách lân la ra một quán vỉa hè, nơi có vài thanh niên da ngăm ngăm mặc may ô đang nhấm nháp. Bỗng nhiên đầu phố hai mô tô cảnh sát nhô ra, từ từ  đi lại. Cảnh sát này là đặc nhiệm, kiểu trong phim Sicario (nếu bạn chưa xem thì nên  thử, ngôn ngữ điện ảnh rất ấn tượng), người như sắt lại, chứ không phải cảnh sát béo tốt đứng tuýt còi ở đầu phố. Xe màu đen,người ngồi xe  quần áo cũng đen tuyền, tiểu liên chéo qua lưng, súng lục  ngang đùi. Mô tô chầm chậm đi qua nhà hàng, cảnh dát chằm chằm nhìn thanh niên vài giây, thanh niên hững hờ nhìn lại. Du khách tự dưng thấy sống lưng lạnh lạnh, thôi quay lại cửa hàng phía trong cho nó lành…

Vào phía trong thì lại gặp vấn đề khác, chính là hiệu ứng Triệu Việt Vương. Có chừng mười nhà hàng liền nhau, thực đơn nhà nào cũng hao hao, mỗi nhà cử ra vài đại diện ra kéo khách. Chưa đến mức dắt tay khách tống thẳng vào trong, nhưng thoát ra cũng không dễ. Cửa hàng đầu hồi xem ra làm ăn khá nhất, vì đội hướng dẫn viên là ba thanh niên cao to đẹp trai, tiếng Anh lại rất khá. Các bà các cô đến đây là đẩy nhau vào luôn, không thèm nhìn sang cửa hàng bên cạnh  đội ngũ chỉ gồm hai trung niên hom hem, mặc dầu thực đơn có cá rán đang đại hạ giá.

Thức ăn Mẽxico hơi khô, nhiều bột và đậu. Được cái đồ uống rất phong phú. Chừng 30 peso một cốc nước hoa quả ép, hoa quả tươi thật chứ không phải bột màu, chừng tới hơn nửa lít. Chủ quán ngồi cạnh nhà bếp, duỗi chân ra ghế, phe phẩy chiếc quạt.

Xe bus đi về mới thật gian nan, vì bến đi và bến về không mang tý đối xứng nào, như thường thấy ở châu Âu hay bất kỳ nơi nào khác. Bến đi ở phố A, còn bến về ở phố B vuông góc với A. Du khách dĩ nhiên nằm mơ cũng không tưởng tượng ra cái oái ăm đó. May thay, xe bus lại có lơ xe. Lơ xe là một bé con chừng 12-13 tuổi, không khéo chính là con tài xế. Thấy du khách đang  đờ đẫn, nó chạy ngang qua đường dắt sang tận nơi. Biếu cu cậu 10 peso, nó cưòi toét miệng. Cứ đến bến nào xe đỗ lại, là anh lơ chạy xuống, trong vòng phạm vi 100-200m có du khách đứng nghệt mặt là nó ra chỉ đường. Có người lên xe, có người không, chẳng biết bác tài có được ăn thêm vào phần tiền vé ?

Đi xe bus có một cái thú mà ở Mỹ ít gập, là tự dưng được có chung  một quãng đường cạnh một người xa lạ, mà số phận của họ chắc ta không bao giờ rõ.  Khi thì là một cụ già, mặt mày rắm nắng, đăm chiêu. Khi thì một bác trung niên vuông chằn chặn, ra chiều vui tính. Khi thì một chị mũm mĩm cắm cúi  vào màn hình điện thoại. Đường  thì mới, nhưng xe thì lại cũ, thành ra đi  vẫn rung bần bật. Xe rung một, chị rung hai, du khách cộng hưởng, rung thành ba bốn….

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nhân vật lịch sử: Lê Văn Duyệt

Tả quân Lê Văn Duyệt là công thần bậc nhất của vua Gia Long.

Lê Văn Duyệt quê ở Tiền Giang. Ông có khuyết tật từ lúc bẩm sinh, vóc người lại không to cao, nhưng có sức khoẻ, võ nghệ, và tài thao lược. Ông theo Nguyễn Ánh từ khi cả hai người còn rất trẻ.

Dưới sự chỉ huy của vua Quang Trung, quân Tây sơn sức mạnh gần như vô địch, đánh bại chúa Nguyễn nhiều lần. Sau khi vua Quang Trung đột ngột mất, nội bộ Tây sơn lục đục, các trọng thần như Ngô Văn Sở  và Lê Trung bị giết.  Một viên tướng quan trọng, con rể của Lê Trung là đô đốc Lê Chất, ra hàng Nguyễn Ánh.  Quân Tây sơn dần mất thế chủ động. Tuy vậy, họ còn thắng được nhiều trận. Chỉ đến sau trận Thị Nại, thì cơ đồ nhà Tây sơn dường như đã được định đoạt.

Năm 1800, Nguyễn Ánh lấy được thành Quy Nhơn (Bình Định), giao cho Võ Tánh và Ngô Tòng Chu cùng giữ. Qui Nhơn là đất dấy nghiệp của nhà Tây sơn. Hai võ quan cao cấp nhất của Tây sơn là Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đem hết tinh binh vào đánh lấy lại thành Quy Nhơn. Trần Quang Diệu chỉ huy bộ binh công thành, còn Võ Văn Dũng giữ thuỷ binh Tây sơn đóng trên đầm Thị Nại để ngăn cứu binh. (Đầm Thị Nại là đầm nước mặn, nay thuộc thành phố Qui Nhơn.) Nguyễn Ánh thân dẫn các tưóng đến cứu, nhưng giằng co gần một năm không phân thắng bại.

Đến đầu năm 1801, quân nhà Nguyễn nhân dịp đêm tối, đánh úp thuỷ quân Tây sơn. Lê Văn Duyệt và Võ Di Nguy làm tiên phong. Võ Di Nguy bị đạn chết từ đầu trận, tả quân Duyệt đem hơn một nghìn người lăn xả vào đốt chiến thuyền. Lửa cháy rực trời. Người Tây sơn tử chiến đến lúc chiến thuyền cháy gần hết mới chịu rút lui. Sau trận Thị Nại, thuỷ binh của Tây sơn mất gần hết sức chiến đấu. Trận Thị Nại được coi là đệ nhất võ công của Lê Văn Duyệt, cũng đồng thời là chiến thắng lớn nhất của Nguyễn Ánh, định đoạt cuộc chiến kéo dài hơn 20 năm. Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi ở Phú Xuân, hiệu là Gia Long.

Sau cuộc nội chiến, Lê văn Duyệt bình định các cuộc nổi loạn của người thiểu số ở Quảng Ngãi. Ông thấy viên quan địa phương nhiễu hại dân chúng quá, liền xin chém người này. Sau đó Quảng Ngãi được yên.

Lê Văn Duyệt làm tổng trấn Gia Định (Nam Hà) tổng cộng 15 năm, dưới hai triều vua Gia Long và Minh Mạng. Gia Định được Nguyễn Hữu Cảnh đặt làm đơn vi hành chính từ cuối thế kỷ 17, và dần dần trở thành thủ phủ của miền Nam. Trong thời chiến,  nơi này là chiến trường ác liệt, dân chúng khổ sở, tứ tán. Lê Văn Duyệt có công lớn trong việc khôi phục và phát triền Gia Định và các tỉnh miền Nam.

Là võ tướng, lại sinh trưởng trong gia đình nghèo, không được học hành nhiều, nhưng Lê Văn Duyệt có tầm nhìn vượt xa nhiều đồng sự đương thời. Ông tạo điều kiện cho người phương Tây và Hoa kiều buôn bán ở miền Nam, đồng thời giúp đỡ người Công giáo. Ông chăm lo đời sống của nhân dân và binh sĩ, và trừng trị rất nặng những viên quan vi phạm, tiêu biểu là vụ xử tử Huỳnh Công Lý, làm tới chức phó tổng trấn, và là cha một quí phi của vua Minh Mạng. Mặt khác, Lê Văn Duyệt lại tỏ ra bao dung những người nghèo hèn túng quẫn phải sa vào đường trộm cướp. Ông mở ra hai cơ sở từ thiện, một là “Anh Hài” để dậy võ nghệ cho trẻ nhỏ thích quân sự, hai là “Giáo Dưỡng” để dạy cho những trẻ khác và quả phụ văn chương nghề nghiệp. Việc chăm sóc các quả phụ, dưới thời của ông, không phải ai cũng nghĩ đến được. Trường học sau này mang tên Lê Văn Duyệt tại Sài gòn cũ, là một trường nữ sinh.

Lê Văn Duyệt là một trong những ngừoi chịu trách nhiệm chính đào kênh Vĩnh Tế. Đây là công trình quan trọng bậc nhất dưới thời nhà Nguyễn, giúp nhân dân miền Nam rất nhiều trong việc thông thương, và ổn định biên giới với Chân Lạp (Cam-pu-chia). Trong thời Lê Văn Duyệt làm tổng trấn, ảnh hưởng của Gia Định đến Chân Lạp rất lớn.

Năm 1822, Crawfurd, người cầm đầu Phái bộ ngoại giao của toàn quyền Ấn Độ ghé vào Bến Nghé và Gia Định, yết kiến Lê Văn Duyệt và viết về ông như sau:

“Con người này ít học, nhưng lạ lùng thay lại có cái nhìn cởi mở hơn nhiều đại thần và cả nhà vua học rộng làu làu kinh sử của Khổng giáo. Ngài sống thanh liêm, mong muốn mở mang đất Gia Định trù phú hơn mọi quốc gia khác ở trong vùng biển Đông”.

Crawfurd đã tả đời sống của Gia Định

“Lần đầu tiên tôi đến Bến Nghé, tôi bất ngờ thấy rằng nơi đây không thua gì kinh đô nước Xiêm (Thái Lan). Về nhiều mặt còn sầm uất hơn, không khí mát mẻ hơn, hàng hoá phong phú hơn, giá cả hợp lý và an ninh ở đây rất tốt, hơn nhiều kinh thành mà chúng tôi đã đi qua. Tôi có cảm giác như đây là một vương quốc lý tưởng…”

Phan Thanh Giản cũng mô tả cuộc sống sung túc và an ninh ở Đàng Trong  thời Lê Văn Duyêt rất khác các vùng khác trong nước.

Lúc sinh thời, Lê Văn Duyệt và Tiền quân Nguyễn Văn Thành (cũng là một khai quốc công thần bậc nhất của vua Gia Long) không ưa nhau. Tương truyền Lê Văn Duyệt và một số đại thần dựa vào bài thơ của con trai Nguyễn Văn Thành vu cho Thành có ý làm phản, dẫn đến việc cả hai cha con bị vua Gia Long giết.

Lê Văn Duyệt rất được vua Gia Long tin cẩn, nhưng có mâu thuẫn lớn với vị vua tiếp sau của nhà Nguyễn, là vua Minh Mạng (lên ngôi năm 1820). Con trưởng của vua Gia Long là hoàng tử Cảnh mất sớm, Lê Văn Duyệt và nhiều đại thần không ủng hộ hoàng tử Đảm (sau là vua Minh Mạng). Nhưng Gia Long kiên quyết lập ông.

Vua Minh Mạng là người siêng năng quyết đoán, nhưng lại theo Nho giáo rất chặt, nghi kỵ người phương Tây. Dưới thời ông, người Pháp cử ông Chaigneau dâng quốc thư, xin đặt quan hệ ngoại giao chính thức giữa hai nước, với Chaigneau làm tổng lãnh sự. Đây có thể đã là một môí quan hệ rất tốt, vì bản thân Chaigneau không phải một người Pháp ngông nghênh với đầu óc thuộc địa, mà từng  phục vụ dưới trướng vua Gia Long trong một thời gian dài. Cơ hội này  đáng tiếc đã bị Minh Mạng khước từ. Dưới thời Minh Mạng, người công giáo bắt đầu bị đàn áp tàn khốc.

Khi lên ngôi, vua Minh Mạng cho bãi chức tổng trấn Bắc Hà, chia miền Bắc thành 11 tỉnh, lập các quan tổng đốc để cai trị. Nhưng ông chưa dám làm điều tương tự ở Gia Định, có lẽ vì quyền lực và uy tín của Lê Văn Duyệt quá lớn. Sau khi Lê Văn Duyệt mất (1832), chức tổng trấn Gia Định mới bị bãi, đất được chia làm 6 tỉnh, với bộ máy cai trị giống như ngoài bắc. Thành ngữ “Nam Kỳ lục tỉnh” bắt đầu có từ đây.

Sau khi mất, Lê Văn Duyệt được triều đình truy tặng Thái bảo quận công, kể như một đời công danh lừng lẫy không thể hơn được nữa. Nhưng bi kịch của gia đình ông chỉ mới bắt đầu.

Sau khi bãi chức tổng trấn Gia Định, vua Minh Mạng phái Bạch Xuân Nguyên làm bố chính, bên trong mật lệnh cho người này dò xét các bằng chứng chống lại Lê Văn Duyệt. Bạch Xuân Nguyên cho bắt rất nhiều người thuộc hạ và họ hàng của Lê Văn Duyệt, tra khảo giết chóc để làm án. Lê Văn Khôi là con nuôi của Lê Văn Duyệt, cùng nhiều thuộc hạ của ông, thấy việc nguy cấp, nổi loạn giết Bạch Xuân Nguyên, đồng thời chiếm thành Gia Định (còn gọi là thành Phiên An). Quân nổi dậy sau đó đánh chiếm luôn cả sáu tỉnh Nam Kỳ, ly khai khỏi triều đình, đòi lập người con của hoàng tử Cảnh làm vua mới.

Minh Mạng điều động lực lượng lớn đến dập tắt của nổi loạn. Lê Văn Khôi và đồng đảng cố thủ trong thành Phiên An trong vòng hai năm (1833-35). Thành được xây theo kiểu phương Tây, rất kiên cố. Năm 1834, Lê Văn Khôi chết, nhưng người trong thành còn giữ được hơn một năm nữa. Tháng 9 năm 1835, thành Phiên An thất thủ, khoảng hai nghìn người còn sống trong thành, không kể già trẻ, bị tàn sát hết, chôn chung trong một nấm mộ. Những người cầm đầu bị điệu về kinh xử tử, trong đó có một linh mục người Pháp và một người Hoa.

Vua Minh Mạng cho san bằng thành Phiên An, đắp một ngôi thành mới là Phụng Thành. Lê Văn Duyệt bị coi là nuôi dưỡng phản nghịch. Nhóm triều thần do Hoàng Quýnh, Hà Quyền, và Nguyễn Tri Phương chủ trì nghị tội, kết án Lê Văn Duyệt phạm  9 tội phải xử tử. Ông bị tước các sắc phong, phần mộ bị san phẳng xiềng xích. Gia đình thân thích bị vạ lây chết rất nhiều. Lê Chất, cũng được coi một khai quốc công thần của vua Gia Long, đã mất từ hơn 10 năm, nhưng vì sinh thời thân thiết với Lê Văn Duyệt, cũng bị đem ra nghị xử, gia đình phải  gánh chịu tai hoạ.

Đến đời vua Thiệu Trị, các đại án của Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt, và Lê Chất mới được xem xét lại, và các ông này phần nào được phục hồi. Năm 1858, cuộc chiến tranh Pháp-Việt nổ ra. Năm 1859, người Pháp đánh Gia Định, Phụng Thành có 2 nghìn quân đóng giữ với 200 khẩu pháo, thất thủ trong một ngày.

Năm 1868 (năm thứ 21 đời vua Tự Đức), Lê Văn Duyệt được khôi phục lại các chức danh cũ. Phần lăng mộ của vợ chồng ông là địa điểm mang tính biểu tượng ở Sài Gòn-Gia Định. Người trong vùng coi việc thề thốt ở Lăng Ông là rất linh thiêng.

Giáo sư phiêu lưu ký: Bergen

Đầu tháng 9, tôi đi họp EURO COMB ở Bergen.

Bergen là một thành phố tầm trung ở Nauy. Trời lúc nào cũng u ám, chốc lại vài hạt mưa. Biển Bắc Đại Tây Dương nước đen và lạnh. Nơi đây là của ngõ của các fjord, các vịnh hình thành bởi băng trôi, ăn sâu vào trong đất liền hàng chục cây, như những con sông nhỏ hẹp. Hai bên bờ là đồi, nhà cửa cứ theo hai sườn đồi mà mọc lên, không theo hàng lối gì. Phảng phất như phong cảnh dọc hồ Zurich, nhưng sông kéo dài hơn nhiều.

Nauy, theo lời đồn thổi, là nước đáng sống nhất thế giời. Chắc vì đáng sống thế,  nên giá cả phải  đắt như điên, còn hơn Thuỵ Sĩ vài phần. Hội nghị họp ở một khách sạn cũ, Grand Terminus. Nó chẳng có tiện nghi gì đặc biệt, chắc là khách sạn to duy nhất trong vùng vừa túi tiền của các nhà toán học. Nhưng  lịch sử  của nó thú vị.    Nhà thám hiểm Amundsen, một trong những  người Nauy nổi tiếng nhất,  đã nghỉ ở đây nhiều lần trước và sau những hành trình vất vả của ông, trong đó có chuyến đi thám hiểm Bắc Cực đầu tiên trên trái đất.  Cuộc đi này là cuộc đua tay đôi giữa hai đoàn thám hiểm, một của Amundsen và một của Scott, một thuyền trường người Anh. Hình ảnh Scott và các bạn của ông, qua ngòi bút điêu luyện của Pautovsky, đã đi vào trái tim người đọc Việt Nam như những người anh hùng, bởi cái kết bi thảm cho cả đoàn. Không mấy ai nhắc tới Amundsen, người thắng cuộc, bởi lẽ cuộc đi của ông, nhờ được vạch kế hoạch  rất kỹ càng và tính chuyên nghiệp của các thành viên,  đã diễn ra quá suôn sẻ. Ngay cả đàn chó cũng chỉ mất vài con.

Bergen là một thành phố cảng. Trung tâm của thành phố là chợ cá. Bây giờ thuyền cá không còn cập bến nữa, nhưng vẫn còn một khu bán đồ biển tươi sống, kiểu chợ đêm Phú Quốc,  tuy bé hơn nhiều nhưng không kém phần nhộn nhịp.  Các anh đầu bếp cao to đẹp trai vừa nướng cá vừa oang oang mời khách bằng đủ mọi thứ tiếng. Cua cá thì cũng bình thường, như những nơi khác, nhưng cơm rang hải sản thì khá hay.  Cơm rang ướt chứ không khô như kiểu châu Á, hạt gạo rất dài, chẳng biết có gia vị gì  nhưng vị tôm sò thì rât thấm, lại có nhiều rau.

Trung tâm của cảng là một đẫy nhà cổ bằng gỗ, mặt tiền sặc sỡ, môĩ nhà một màu.  Giữa hai ngôi nhà to có một hẻm nhỏ, đường trong hiểm  lát gỗ. Hai bờ hẻm cách nhau vài mét, nhưng lên trên cao thì nhà cả hai bên cơi nới dần ra, theo phong cách tập thể Nguyễn Công Trứ-Bách Khoa, cho đến tầng áp mái thì hai cửa sổ hai bên gần như đã chạm, trẻ con có thể bước qua nhà nhau được.  Như  cô bé Gerda và cậu bé Kay ngày nào.  Đấy là ngày xưa thôi,  còn bây giờ  Kay và Gerda  đã trưởng thành, trở thành các ông bà bệ vệ suốt ngày nói chuyện chứng khoán, trẻ con thì ngồi trong nhà chơi ipad cho nó lành.  Các căn nhà gỗ sặc sỡ, trung tâm buôn bán của thương nhân Hanseatic  trong các thế kỷ 14-16, nay chuyên bán đồ lưu niệm, chủ yếu là áo len  rất dầy, hoa văn vằn vèo kiểu Bắc Âu, chắc được đan bởi bàn tay khéo léo của các cô gái Hàng Châu.

Ấn tương đáng kể  nhất cả hội nghị là buổi tiếp tân, trong sảnh lớn hoành tráng  của đại học Bergen, vưà được làm mới với môt khoản tiền 8 chữ số, theo lời khoe khéo của các nhà tổ chức. Một quan chức của trường, dean hay hiệu phó gì đó, lên phát biểu vài câu. Bà là giáo sư  một môn xã hội, và rất chân thành thổ lộ    là ngày xưa tôi rất ghét toán, học bao nhiêu năm chỉ nhớ được cosin. Nhưng mà tôi chắc chắn môn toán của các bạn, gọi là hừm (nhìn giấy) cái gì đó, là rất quan trọng. Ha ha,  mình phải phát biểu ngay  là toán của chúng tôi dùng rất nhiều cosin, giáo sư cứ yên tâm. Bà ngước nhìn  có vẻ hài lòng,  tin tưởng về tương lai của toán học.

Chương trình được tiếp nối với sự tham gia của một ca sĩ Nauy. Cái này rất độc đáo, vì hội nghị của các nhà toán học thường là ngoài chương trình nói cho nhau nghe, ai không nghe thì kệ, không bao giờ có gì khác.  Nên người người  đều phấn chấn. Ca sĩ được ban tổ chức giởi thiệu  là một  ngôi sao nhac đồng quê của nước họ.  Nàng là một cô gái tóc vàng rực, mắt sâu, cao chừng 1.80, vô cùng xinh đẹp và không kém phần vạm vỡ.  Với một giọng trầm ấm, cô  hát bằng cả tiếng Anh,  tiếng Pháp,  và   tiếng Nauy, tiếng nào nghe cũng hay như nhau. Ngoài ra nàng còn tự dẫn chương trình bằng một thứ tiếng Anh rất sinh động và mềm mại, với cách phát âm thanh thoát mà có lẽ phần lớn các giáo sư  hiện diện phải lấy làm ghen tị.

Hội nghị, cũng như những hội nghị khác, kết thúc thành công rực rỡ trong những tràng pháo tay nhiệt liệt.

Tên của hoa hồng

Các nhà toán học thường được khen là có trí nhớ tốt. Phổng mũi.

Đúng là có một số người có trí nhớ rất lạ,  nhìn một tờ báo họ sẽ nhớ từng chữ cái to nhỏ, mầu sắc, dấu phẩy, dấu chấm, mà không cần đọc hiểu nội dung. Cái này tiếng Tây gọi là photographic memory. Nhưng khả năng  này chẳng quan hệ mấy đến người làm khoa học, mà chắc có ích hơn cho các bác cảnh sát  hình sự.

Người làm toán, hay khoa học cơ bản nói chung, thường nhớ dai là do liên hệ được các sự kiện, nhân vật, cái nọ giằng vào cái kia. Cái này là phản xạ nghề nghiệp. Việc rất thường làm của các vị ấy là dẫn những vấn đề chưa được giải về những cái được giải rồi, còn giải rồi như thế nào thì đôi khi cũng không cần biết.

Nói về học giỏi nhớ dai, chẳng vùng nào tập trung mật độ nhân tài cao như Princeton. Đây là một thị trấn nhỏ ở bang New Jersey, cách thành phố New York chừng 100km về phía nam.  Dân cư thưa thớt chừng 1-2 chục nghìn người.  Trừ một phố chính dài chừng 1 cây có cửa hàng cửa hiệu, còn thì nhà cửa rất xinh xắn lẫn  cả trong rừng. Nhưng ở đó đóng hai đơn vị rất hoành tráng là đại học Princeton và viện nghiên cứu cao cấp IAS, mà khoa nào cũng  chen chúc các học giả  tài ba, toàn tầm cỡ đã, sẽ, hoặc suýt,  giật  giải Nobel và các giải thưởng nhớn  tương tự.

Dân chúng thì, oái oăm thay,  xem ra lại khá thờ ơ với các cụ. Cụ John Nash lúc sinh thời, hay đi dạo vẩn vơ ngoài phố, nhưng chẳng mấy ai nhận ra.  Chắc vì ở ngoài cụ trông chẳng giống gì mấy  Russell Crowe trong “Beautiful Mind”.  Cụ S, một nhà toán học lừng lẫy, mấy năm trước thường than thở “tao ở Princeton này đến mấy chục năm nay, nay mới có người biết đến, với cương vị là bố của cô học sinh  S.,  chuyên đá tiền đạo  cho tuyển trường cấp 3”.  Các đồng nghiệp, cũng đều lừng lẫy không kém, chỉ còn biết lắc đầu than thân là không có con đá bóng giỏi.  Dạo này cô bé đã vào đại học, cô thứ hai chắc không biết đá bóng nên chắc cụ lại đi vào sự lãng quên của dân bản, không thấy đả động  gì nữa.

Các cụ chỉ còn cách đi thăm nhau. Có hai cụ, tuổi đã  70, đại danh vang như sấm rền, nhưng ta  tạm gọi là cụ A và cụ B. Cụ A một hôm lững thững sang thăm bạn. Hai cụ ngồi khề khà  uống trà và chuyện phiếm.

Cụ A: Dạo này hay quên, ông ạ. Hôm nọ có cậu  gì đến thuyết trình, nhắc đến định lý gì,  do chính mình làm, ha ha 40 năm trước, mà nghe như mới.  Lại còn không chắc có đúng không nữa. Thế có tệ không ?

-Ơ này, khéo thế, tớ vừa có một cái thuốc hồi phục trí nhớ, uống hay lắm, đỡ hẳn.

-Tuyệt vời, tên nó là gì ?

-Tên là gì à ? Hừm, để nghĩ tý nhé. Xem nào…à đúng rồi, có một loại hoa, hoa gì nhỉ… ? À  cái hoa rất thơm mà có nhiều gai ấy, hoa hoa…

-Hoa hồng chứ gì  ?

-Đúng rồi. Hoa hồng ! (quay vào nhà) Ơi, Hồng ơi, cái thuốc hôm nọ em mua cho anh tên là gì ấy nhỉ ?

(Nguyên văn: Rose, what the hell was the name of that memory pill you bought the other day ?)

Khúc ngoặt của tình yêu

Thế giới kỹ thuật phát triển ngày một nhanh,  thói quen của chúng ta cũng thay đổi theo đáng kể.

Có những công việc,  rất quen thuộc ngày xưa, nay gần như không thấy.

Chẳng hạn như nghe đài.

Thủa còn đi học cấp 1-2, nghe đài  hàng ngày. Bây giờ, ít nhât ở thành phố, không mấy ai nghe đài nữa, nguòi ta xem tv, hay đọc bản tin trên mạng, rồi xem hay nghe qua luôn đường link.

Những năm 70, dĩ nhiên chẳng có mạng, và cũng chẳng có ai biết cái máy tính mặt mũi thế nào (chỉ nghe nói là nó rất đẹp, sáng bóng như nồi nhôm, rất thông thái, và dĩ nhiên do Liên Xô chế tạo).  Tivi thì phố nào giàu có một hai cái, trẻ con xúm đông trước cửa xem nhờ. Phố nào nghèo thì sang phố giàu mà xem. Duy có cái đài, thì nhiều nhà có.

Gọi chung là đài, nhưng bọn này kích thước to nhỏ rất chi khác nhau. Từ chú đài bán dẫn bé tí của Trung Quốc  treo lủng lẳng trên ghi đông xe đạp đến cô Videoton đến từ Hungary to như nửa  cái tủ lạnh.  Tuy to nhỏ khác nhau, nhưng công dụng thì lại đồng nhất, tức là kêu, nếu có điện. Ngoài ra chúng không làm gì khác. Cái bọn đài mà biết chạy băng catxét hay quay đĩa, là chuyện về sau.

Có đài rồi, điện cũng đã về, thì nghe gì ?

Câu trả lời, có một dạo, đã đồng loại xuất hiên trên hầu hết các bản tin của các tổ dân phố, viết nắn nót bằng phấn trắng trên cái bảng đen đầu phố

Nghe đài đọc báo của ta.

Đừng nghe đài địch ba hoa nói càn.

Đài của ta, tức là đài tiếng nói Việt Nam. Đài địch, chắc ám chỉ BBC và các dạng tương tự. Nghe BBC buổi tối là nét  rất Hà Nội. Người lớn hay nghe  vì nó nhiều thông tin, trẻ con thì là do có đọc truyện Thuỷ Hử. Nghe BBC phải dò sóng khá công phu, chỉnh đi chỉnh lại lúc lâu cho  nó đỡ nhiễu lạo xạo. Sau đó vặn  thật nhỏ, không hàng xóm nghe thấy. Hàng xóm, dĩ nhiên cũng đang  lúi húi  dò sóng. Sáng ra hai nhà nhìn nhau với một thái độ hơi phảng chút tự kiêu nhưng đồng thời cũng vô cùng thận trọng. Thế rồi, gần 40 năm  trôi đi, ngay cả chương trình phát thanh của BBC tiếng Việt nay cũng đã đi vào dĩ vãng.

Theo đánh giá của các thính giả nhí của  khu Trương Hán Siêu-Trần Quốc Toản,  chương trình của đài tiếng nói Việt Nam cũng không tệ. Hoặc giả điện thường chỉ có vào buổi tối là lúc chương trình khá phong phú.  7 giờ tối tối thứ bảy là “Câu chuyện cảnh giác” dài nửa tiếng bắt đầu bằng một cái nhạc hiệu rất độc đáo. Câu chuyện thưởng như sau. Từ 7 giờ đến  chừng 7 giờ 25, nhân vật xấu,  gián điệp hay buôn lậu, tuỳ theo từng thời kỳ,  thì thào bàn bạc hoặc trong rừng sâu hoặc trong quán cà phê, hoặc từ trong rừng ra đến quán cà phê,  rặt những âm mưu hiểm hóc, và cưởi hí hí nghe rất hoạt kê.  Nhưng chỉ trong vòng năm phút cho đến cuối chương trình, chúng  không bao giờ thoát khỏi tai mắt nhân dân và bị các anh công an  tóm gọn. Các nhân vật phản diện, diễn xuất rất đa dạng và  nhập vai. Đoạn cuối những năm 70 đầu 80, có một diễn viên kịch mình không nhớ tên, tuần nào cũng  vào vai điệp viên Hoa Nam tình báo cục.  Cái đoạn tóm gọn, thường do đúng một anh buổi nào cũng đọc, giọng rất nghiêm trang.

“Tiếng thơ” cũng phát muộn, đại loại lúc mọi người sắp đi ngủ. Giữa trưa hay có ca nhạc nước ngoài, chỉ độ  15 phút, giao hưởng và ABBA lẫn cả vào nhau.  Quãng trưa trưa còn có chương trình chuyện cổ tích cho bọn mẫu giáo mặc quần thủng đít, do cô Chinh Lam phụ trách, bọn nhóc lên kể chuyện với nhau và hát véo von. “Đại đội trưởng của tôi”, hình như  vào ngày chủ nhật (?). Ngoài ra còn nhiều chương trình khác, không giành cho trẻ con….

Những buổi tối mùa đông, như có phép màu,  tự dưng có điện, đèn bật sáng, tiếng đài vang lên, ấm cả căn phòng của đôi bạn trẻ.

Giọng cô phát thanh viên mềm mại

“….da mịn, hồng hào, là biểu hiên của sức khoẻ sung mãn, sinh đẻ tốt…”

Nàng bất giác đưa tay lên má đỏ hây hây

— Kể như da em cũng hồng và mịn anh nhỉ ?

Chàng âu yếm cúi xuống

–Đúng rồi, hay là, chúng mình….

Cô phát thanh viên

–Bây giờ là 8giờ 15, chương trình đặc biệt về cây trồng và vật nuôi dành cho bà con xã viên đến đây là hết !

Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 393 other followers